Loading...

اطلاعات تماس

 شیراز، خیابان لطفعلی‌‌خان زند، چهارراه مشیر، چاپ پرواز

پشتیبانی
07132308657
09304302927
ارتباط پیامکی  
10009173169411

 

  

 

آمار

  • تعداد کالا: 299
  • بازدید امروز: 106
  • بازدید دیروز: 939
  • بازدید کل: 1664707

خلاقیت و هنر در کودکان (بخش اول)

آیا تـا به‌حال از خود‌ پرسیده‌اید چرا کودک شما‌ نقاشی می‌کشد؟ و این نقاشی کـه گاه ساعت‌های متمادی صـرف آن مـی‌شود، می‌تواند نمایان‌گر چه مسأله‌ای باشد؟


بدون تردید نقاشی پدیده‌ای شخصی‌ است و ممکن است هر کس بتواند و یا بخواهد آن‌را به‌ گونه‌ای متفاوت با دیگران تحلیل کند و نتایج خاصی را که ممکن است درست‌ یا نادرست باشد، ارائه نماید.

عده‌ای معتقدند انـسان‌ها معمولا از بازی به عنوان وسیله‌ای برای تخلیه‌ی انرژی خود سود می‌برند. این عده‌ نقاشی‌ را نیز جزو بازی‌ها می‌دانند و عقیده دارند کودکان نیز به این طریق بر انرژی و یا هیجانات خود غلبه می‌کنند. در مقابل، روانشناسان نـقاشی را بـه عنوان یک‌ پدیده‌ی پیچیده شناسایی می‌کنند و عقیده‌ دارند‌ کودکان و حتی‌ نوجوانان آن چیزی را که در ضمیر ناخودآگاه خود دارند و باعث غم یا شادی یا هیجان‌ آنها می‌شود به کمک نقاشی‌ بیان می‌کنند. به این ترتیب‌ احساس رضایت خـاصی بـه آنها دست خواهد‌ داد. دیدگاه‌ دیگری نیز وجود دارد که بر این باور تأکید می‌کند که‌ نقاشی، یک عمل هنرمندانه است. طرفداران این‌ دیدگاه خاص عقیده دارند که کودکان و نوجوانان‌ به هنگام طراحی و نقاشی، هم از نظر حرکت و چشم‌ و تـفکر‌ لذت مـی‌برند و هم با‌ خلق‌ یک‌ اثر به رضایت خاطر و آرامش می‌رسند.

                                                                         


کودک از طریق نقاشی، برای بزرگسالان و گاه برای دنیا، پیام‌ می‌فرستد. نقاشی کودک وسیله‌ای است بـرای ابـراز وجود و بیان‌ خویشتن تا به این طریق با دنیای پیرامون خود ارتباط برقرار کند؛ نقاشی همچنین باعث تخلیه‌ی عاطفی و روانی کودک می‌شود.

کودک موجودی است ویژه که در‌ هـردوره‌ از‌ سـن و رشد، علاقه و نیازهای‌ خاص‌ خودش‌ را‌ دارد و دنیای او اصلا قابل مقایسه با دنیای بزرگسالان نیست. نقاشی‌ کودک زبان خاص خودش را برای او دارد که با فهم‌ و ادراک‌ ما متفاوت است. مثلا مواردی که در نقاشی کودک‌ برای‌ ما عـجیب و نـامأنوس هـستند، برای کودک‌ کاملا طبیعی و ملموس می‌باشند؛
پس بـاید بـه دنـبال راهی باشیم تا دنیای پر‌ رمزوراز‌ کودکان را درک‌ کنیم. دنیای کودکان با شناخت آن‌ها برای ما‌ قابل مشاهده است. شناخت‌ کودک، شامل شناخت ذهن او، رشد او و در یـک کـلمه، دنیای کـودک است. بهترین وسیله‌ای که می‌تواند این دنیای مبهم‌ و پیچیده‌ را بـرای مـا روشن‌ کند؛ نقاشی است.



در زمینه‌ی نقاشی کودک، تنها نقاشی‌هایی دارای‌ ارزش‌ هستند که برخاسته از ذهن ناهشیار کودک باشند و در آن‌ها تحمیل و اجباری وجـود نـداشته بـاشد. نظر تحسینی، انتقادی‌ یا اصلاحی بزرگسالان، مخصوصا افراد مورد علاقه‌ی کودک، آنقدر برای او اهمیت دارد که ممکن است حتی باعث‌ سرعت بخشیدن به کار نقاشی او یـا کـند شدن تکامل نقاشی او شود.

به‌ عنوان‌ مثال، در‌ تست «ترسیم‌ خانواده» اگر به کودک بگوییم: «بهترین آدم را برای‌ ما بکش» یا «خانواده‌ی واقعی خـودت را بکش» در اینجا‌ تنها‌ از‌ ضمیر هشیار و آگاه کودک استفاده‌ کرده‌ایم. این نقاشی ارزش چندانی برای درک‌ عواطف کودک و شناخت‌ دنیای‌ او‌ ندارد. ولی‌ هنگامی که به کـودک مـی‌گوییم: «آنچه کـه‌ دوست داری نقاشی کن.» برای ما ارزش درمانی‌ دارد و ضمیر‌ ناهشیار‌ کودک، تمایلات درونی و خواسته‌های او را برای ما نـمایان می‌سازد. همچنین، تحمیل یک موضوع اجباری مثلا وادار‌ کردن‌ کودک‌ به نقاشی کردن یک موضوع‌ خاص، کار اشتباهی است.
هر نوع اجـبار خـارجی‌ به کـودک آسیب می‌رساند و خلاقیت‌ او را از بین‌ می‌برد. در واقع موضوعات برگزیده توسط خود کودک، همیشه با تجارب شـخصی وانـگیزه‌های‌ نسبتا‌ قـوی‌ او‌ ارتباط دارد.

                                                                              


در انتخاب موضوع نـقاشی کـودکان، عوامل متعددی مثل عوامل فرهنگی، سن و شرایط‌ اقتصادی‌ دخالت دارند؛ تصاویری که در‌ یک‌ مـحیط اجـتماعی‌ بـسیار‌ تکرار می‌شوند، بر‌ نقاشی کودکان اثر می‌گذارند. به عنوان مثال‌ نقاشی‌ کودکانی که در خانواده‌های تحصیل کرده و فرهنگی پرورش مـی‌یابند، نسبت بـه کـودکان دارای‌ وضعیت‌ فرهنگی‌ و اقتصادی پایین‌تر، پخته‌تر و تکامل یافته‌تر‌ است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند موضوعاتی که‌ کودکان‌ بـرای نـقاشی خود انتخاب می‌کنند‌ شامل: خانه، اتومبیل، حیوانات‌ و گل‌ها است، ولی بیشترین موضوع انتخابی آن‌ها تصویر آدم(آدمک) می‌باشد. کودک در نقاشی آدم ممکن است‌ تصویر‌ خـود را تـرسیم‌ کند؛ گاهی نیز در‌ این‌ تصاویر‌ درکی که از‌ اعضای‌ بدن خود دارد را به‌ نمایش‌ می‌گذارد. میان‌ خطوط تـرسیمی آدمـک نقاشی شده و ویژگی‌های ذهنی و روانی‌ کودک ارتباط زیـادی وجـود دارد. تـصویری‌ که‌ کودکان از آدم می‌کشند ممکن‌ است کوچک، بزرگ، رنگی‌ یا‌ بـا مـداد‌ سیاه‌ باشد. خطوط‌ آن ممکن است پررنگ‌ یا کم‌رنگ و همچنین ممکن است تصویر آدمک، کامل یا دارای اعـضاء حـذف‌ شده باشد. که هریک از این موارد‌ دارای‌ تـحلیل علمی و روانشناختی هستند.

       


خطخطی کردن، نخستین مرحله‌ی نقاشی کودکان است که به دوره‌ی خط‌نگاری شناخته می‌شود؛ کودک‌ در‌ چند‌ مـاهگی مـتوجه می‌شود که، اگر چیزی بر سطح چیزی کشیده‌ و یا به سوی آن پرتاب شود اثـری از خـود بـاقی می‌گذارد. اگر کودک امکان‌ استفاده‌ از‌ ابزاری اثرگذار، مانند مداد، زغال و... را داشته باشد خیلی زود مـتوجه مـی‌شود کـه آن‌ها از جمله‌ اشیایی‌ هستند که از خود اثری مشخص بر سطوح مختلف، مثل دیوار و کـاغذ‌ و ... مـی‌گذارند؛ این کشف برای کودک بسیار با اهمیت است و سبب می‌شود از آن لذت‌ ببرد.


خـطخطی‌های کـودکان علاوه بر ارزش بیانی، منعکس‌کننده‌ی پیچ و تاب‌های فکری‌ وی‌ نیز هست. اولین علائم بـر روی کـاغذ، بیش‌تر از طـریق ضربه‌زدن مداد ایجاد می‌شود.گاهی این ضربه‌ها طوری‌ است‌ که باعث پارگی کاغذ می‌شود. این تـنها بـه دلیل قدرت و انرژی هیجانی‌ کودک‌ می‌باشد.


کودک در مراحل اولیه با تمامی‌ وجود‌ خود‌ خـطخطی مـی‌کند و حـدود 6 ماه پس‌ از‌ شروع اولین خطوط رابطه‌ی بین حرکات دست خود و اشکالی را که پدید‌ می‌آورد‌ کـشف می‌کند.

خـط کشیدن شروع‌ مرحله‌ی‌ نوشتن و خواندن‌ است. به‌ جز اولین قدم‌هایی که کودک بـرای‌ راه رفـتن برمی‌دارد هیچ مرحله‌ای از رشد او مهم‌تر از اولین خط‌نگاری‌هایش‌ نیست.
دوره‌ی خط‌نگاری یا خطخطی کردن در نگاه نخست نوعی‌ بازی بـه حـساب مـی‌آید‌، اما‌ تدریجا به جایی می‌رسد که‌ خود‌ را به عنوان تصویر آشکار مـی‌سازد. بنابراین مـی‌توان گفت که خطخطی‌کردن عملی هدفمند‌ برای‌ کودک است و فرآیند رشد‌ او‌ را‌ نشان می‌دهد.

    

از این‌روست‌ که‌ اولیـن خـطخطی‌ها را باید‌ به‌ اندازه‌ی اولین گام‌هایی که کودک برمی‌دارد تحسین کرد. بر همین اساس در این‌جا به تفسیر اندکی از دوره‌های خط‌نگاری می‌پردازیم:

کودک معمولا در یـک‌سـالگی‌ وقتی‌ مدادی را در دست می‌گیرد، ابتدا آن‌را‌ لمس‌ مـی‌کند و سـپس‌ مـی‌چشد‌ و بعد با آن‌ شروع به خط کـشیدن مـی‌کند(در این مرحله باید مدادهای بدون روکش در اختیار کودک قرار‌ داد‌ که فاقد مـواد سـمی هستند) البته درماه‌های‌ اول‌ به‌ جای‌ خـط‌‌کـشیدن، با مداد بـر‌ روی کـاغذ می‌کوبد و به آسانی موفق به کـشیدن نـمی‌شود تا در 18 و 20 ماهگی که‌ به‌ طور‌ کامل موفق به خط‌کشیدن می‌شود.
(موقعیت‌ کـودک‌ در‌ حـالات‌ مختلف‌ و نیز نحوه‌ی در دست گرفتن مـداد اهمیت زیادی دارد)
در پی آن، در 2 سـالگی خـطوط دایره‌ای و یا زاویه‌دار ظاهر مـی‌شوند. طبق نـظریه‌ی آرنهایم نخستین شکل محصوری که‌ کودک می‌آفریند دایره‌ی ازلی است که ساده‌ترین الگوی دیـداری بـرای کودکان است.
در این مرحله کـودک بـه راحـتی مداد را از روی کاغذ بـر نـمی‌دارد؛ بنابراین بعد از کشیدن هر خـط‌ دلخـواه، خطوط‌ دیگری هم در محیط رسم می‌کند.
کودک در سن 2.5 سالگی قـادر می‌شود هنگام خطخطی کردن با چشم مراقب خطوط خود باشد تا از محدوده‌ی‌ تعیین‌ شده بـیرون نـزند. او خط‌های جدیدی‌ را‌ کشف می‌کند تا ایـن‌که خـط‌های فـنری شـکل و مـنحنی‌های روی هم قرار‌گـرفته ظـاهر می‌شوند.
بین 2.5 تا 3 سالگی کودک مایل است با‌ خطخطی‌کردن احساسات درونی خود‌ را‌ نشان دهد.
برای مثال، در دوره‌ی 3 سـالگی خـطوط عمودی و افقی رسم می‌کند که بیانگر اظـهار وجـود خـودش اسـت. در ایـن مـرحله تخیّل کودک بر یک موضوع خاص ثابت نیست. در حدود‌ همین‌ سن است که می‌تواند دایره یا فضای بسته و نیز شکل‌های مربع و مستطیل را هم رسم کند(آغاز نخستین بـازنمایی پیکره‌ی آدمی). در اواخر 3 سالگی شروع به کشیدن شکل‌هایی از‌ اشیاء‌ و امور‌ واقعی می‌کند مثل خانه، خورشید و ...؛ در حالی‌که هنوز نمی‌تواند بین اجزای نقاشی خود هماهنگی ایجاد کند.(مثلا در‌ کشیدن چهره چشم‌ها را خارج از خـطوط کـناری می‌گذارد) بالاخره در 4 سالگی‌ است‌ که خطخطی‌های کودکان برای بزرگ‌سالان معنی پیدا می‌کند و این هنگامی است که او دیگر مرحله‌ی خطخطی ‌‌کردن‌ را تدریجا پشت سر می‌گذارد و وارد مرحله‌ی تمثیلی می‌شود. برخی از روان‌شناسان‌ کـودک‌ مـعتقدند‌ که در این سن کودکان در جست‌وجوی نظم و هماهنگی و تعادلی کلی در نقاشی‌های‌ خود هستند.
از اواسط 3 تا 4 سالگی کودک مایل است از‌ خطوط عمودی‌ بیش‌تر استفاده کـند‌ تـا‌ از خطوط افقی؛ و این بیانگر آن اسـت کـه او دارد از وجود خودش آگاه می‌شود. کودک در این مرحله قصد بیان چیزی را از طریق نقاشی کردن دارد. او می‌تواند شکل‌های بسته مثل‌ دایره یا مربع رسم کند و این حالت کـه شـکل‌پردازی آغاز می‌شود؛ البته نه هـمان طـورکه آن‌را می‌بیند، بلکه آن‌طور که آن‌را درک می‌کند، و این بستگی به رشد روانی و حرکتی کودک دارد.کودک‌ در‌ این مرحله متوجه می‌شود که با اتصال دو سر یک خط به یکدیگر یک شکل بسته پدیـد می‌آید.
کـودکان معمولا نقاشی آدمی را از سر او شروع می‌کنند و بعد‌ بقیه‌ی‌ اندام را به صورت خطوط مستقیم از ناحیه‌ی سر می‌کشند.
کودک معمولا در بین 4 تا 5 سالگی دقت در محیط اطراف‌ را‌ شروع‌ و در نقاشی‌های خود از‌ جزئیات‌ بیش‌تری‌ اسـتفاده مـی‌کند.
بهترین وسـیله برای رشد خلاقیت کودکان استفاده‌ی آن‌ها از رنگ است. بنابراین تا‌ آنـجا‌ ‌ ‌کـه‌ ممکن است باید هر نوع وسیله‌ و تکنیک از جمله‌ قیچی‌‌کردن کاغذهای رنگی، چاپ رنگی، نقاشی بـا رنـگ‌های گـواش، انواع پاستل‌ها و مدادهای رنگی، ماژیک و رنگ‌های انگشتی و... را در اختیار کودک قرار‌ داد. در‌ همین‌ سال‌ها دایره‌ی ازلی تبدیل به شـکل پنجره، خورشید، چرخ ماشین، عنکبوت‌ و غیره می‌شود.
از حدود 4 یا 4.5 سالگی، کودک روابط خانوادگی خود را در نقاشی‌هایش فرافکنی مـی‌کند، پس از‌ روی‌ نقاشی‌هایش‌ به راحـتی مـی‌توان به این احساسات او نسبت به افراد خانواده‌ پی‌ برد. از 5 سالگی کم‌کم می‌توان برخی از آموزش‌ها را به کودک آموخت و مثلا تکنیک‌های نقاشی‌ یا‌ کشیدن‌ موضوع را به او پیشنهاد داد. البته در مورد موضوع باید مراقب باشیم‌ کـه‌ نه‌ یک موضوع، بلکه چند نوع را در اختیار او قرار دهیم و هرگز او را‌ مجبور‌ به‌ کشیدن موضوع‌های خاص نکنیم تا او خود آزادانه انتخاب کند. موضوع باید توجه او را‌ به‌ خودش جلب کند.

ادامه دارد....

  تالیف سرکار خانم صبا استادآقا کارشناس هنری سایت


هرگونه کپی برداری و استفاده از منابع نوشتاری ، شعارهای مندرج در سایت  و کانال که ترجمه شده هستند و مقالات نوشته ی سحر و صبا استادآقا بدون کسب اجازه ی کتبی از ایشان خلاف محسوب شده و بر طبق ماده ی مندرج در حمایت از حقوق نویسندگان و مولفان تحت پیگرد قانونی قرار خواهد گرفت



نظرات